آیت الله ایازی: امام خمینی (س) بر عدم دخالت جنبه ­های ایمانی در حقوق اجتماعی انسان ها صحّه گذاشتند

یک استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه با هر چیزی که برابری را در جامعه برهم می­زند و امتیازات پوچ و بی­ محتوایی را در جامعه حاکم می سازد باید مبارزه کرد، گفت: پیام هشت ماده­ ای امام بر حفظ کرامت انسانی انسان­ها و عدم تعرض بی­ مورد یا غیرقانونی به آنان تأکید دارد.

 آیت الله محمدعلی ایازی در نشست «کرامت انسان، دیدگاه و سیره امام خمینی (س)»، از سلسله نشست های گوهر معرفت، با بیان چند پرسش در مورد حقیقت انسان و جایگاه آن، گفت: تاریخِ انسان به ما می‌گوید انسان همواره در پی ناکجا آباد خوشبختی بوده و راه‌های بسیاری را تجربه کرده، اما همیشه موانع بیرونی و درونی فراوانی بر سر راهش قرار گرفته و او را از رسیدن به آن ناکام کرده است. گاه نمی‌داند که چه باید کرد، چگونه موانع را برداشت و با چه شیوهای با مانع تراشان مبارزه کرد. اما مهم این است که خواهان آگاهی است و توانایی مبارزه دارد. پیامبران بزرگ و مصلحان گرانقدری به کمک او شتابیده‌اند و او را از زبان وحی معرفی کرده و مقام و منزلت او را نشان داده تا راه را از چاه نشان را بشناسد و در مواردی لازم بوده که خود راهنمایی کند و سنگ‌ها از راه او بردارد.

این استاد حوزه و دانشگاه افزود: در توصیف شخصیت و کرامت انسان از دو جهت می‌توان سخن گفت، یکی درباره داشته‌ها و ظرفیت وجودی که از آن تعبیر به کرامت ذاتی می‌شود و یکی از بایدها و نبایدهایی که آن داشته‌ها را تقویت می‌کند و به کمال می‌رساند. بیشترین سخن پیشینیان درباره کرامت، درباره بایدهای اخلاقی بوده، در حالی که باید انسان را شناخت و ساختار هستی‌شناسانه  او را کاوید و براساس آن نتیجه‌گیری کرد.

کرامت ذاتی انسان

وی یادآور شد: نوع رویکرد امام با حقوق انسان، با نگاهی به مبنای انسان­ شناسی ایشان قابل فهم و توجیه است. امام انسان را دارای جایگاه رفیع و اشرف مخلوقات و از سویی مظهر جهان و مجموعه همه عالم می­داند. «گویا خدای تبارک و تعالی دو نسخه ایجاد کرده است: یکی نسخه تمام عالم و دیگری نسخه کوچک‌تر؛ زیرا انسان عصاره همه موجودات عالم است؛ یعنی در انسان همه چیز است. (صحیفه امام، ج8، ص 245) انسان مانند حیوانات دیگر نیست که تنها محدود به حدود حیوانی باشد. بلکه دارای حد مافوق حیوانی و حتی مافوق عقلانی است تا به مقامی برسد که از آن «کالالوهیه» تعبیر می‌کنند. (صحیفه امام، ج 4، ص 186)

 ایازی گفت: در آموزه‌های دینی در کنار تأکید بر موضوع انسان، موضوع تربیت آدمی جهت کیفیت­ب خشی به عملکرد او نیز همواره مطرح بوده است. از جمله مفاهیمی که باید در ابتدای شروع به امر تربیت انسان مورد نظر قرار گیرد، توجه به کرامت او است. خداوند همه ‌آنچه را که در تعلیم و تربیت انسان نقش دارند، به صفت کرامت ستوده است.

وی ادامه داد: در متن قانون اساسی کشور که در واقع متضمن آرمان‌ها، ایده‌آل‌ها، اهداف و معیارهای ارزشی حاکم بر جامعه است، توجه به اصل کرامت به عنوان پایه و رکن جمهوری اسلامی برشمرده شده است که مطابق با آن دست‌اندرکاران نظام حکومتی مکلف گردیده‌اند برای تبلور و تجلی این ارزش والا، زمینه‌های لازم و شرایط مناسب را فراهم آورند. علاوه بر آن، موضوع کرامت انسانی در متن اعلامیه جهانی حقوق بشر، به طور مشخص ذیل ماده‌های 1، 4 و 5 مورد تأکید قرار گرفته است.

عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی تصریح کرد: در حقیقت، در حوزه حقوق عمومی، توجه به برابری آحاد ملت و عدم ویژه ­خواهی و ویژه­ خواری، امری بدیهی در دیدگاه امام خمینی (س) بود. در حوزه حقوق عمومی، امام همه مردم را دارای حق اعتراض، در بالاترین سطح خود اعلام می کنند. در صفحه 409 از جلد پنج صحیفه امام آمده است که «هر فردی از افراد ملت حق دارد که مستقیماً در برابر سایرین، زمامدار مسلمین را استیضاح کند و به او انتقاد کند و او باید جواب قانع­ کننده بدهد.» این سخن امام، هم نشانگر توجه امام به حرمت انسان و هم نشانگر اولویت مصلحت حفظ حقوق مردم نسبت به مصالح دیگر است. به نحوی که برخلاف بعضی دیدگاه­های مصلحت گرایانه ـ که انتقاد از مقامات عالی نظام را بر نمی ­تابد و یا آن را به صورت مخفی و در صورت صلاحدید گروه ویژه یا نهادی خاص روا می­داند ـ امام با سه قید «هر فرد» و «مستقیماً» و «در برابر سایرین» بر عمومی بودن این حق و مشروط نبودن آن به هیچ قیدی، تصریح کردند.

کرامت با رویکرد تربیتی

وی با بیان مثال هایی از صحیفه امام گفت: بخشی دیگر از سخنان امام در مقام تجلیل لحن تربیتی دارد و غرض آن توجه به مراتب کمال و اصلاح انسان است. البته برخی افراد از سخنان امام استفاده کرده اند که ایشان به کرامت ذاتی اشاره ای ندارد در حالی به زمینه ها و استعداد انسان برای کرامت بیشتر و ایجاد مراتب بالاتر توجه دارد. بنابراین دلیل بر این نیست که ایشان کرامت ذاتی را قبول ندارند و گرنه در تناقض با سخنان نخست ایشان خواهد بود که انسان عصاره همه موجودات عالم است؛ یعنی در انسان همه چیز است.

امام خمینی و مشی کرامت‌مدارانه

ایازی اظهار داشت: امام خمینی (س) در دوران حکومت ده ساله و حتی قبل از آن، در دوران تصدی مرجعیت، بر برابر انگاشتن انسان در حقوق اجتماعی و عدم دخالت دادن جنبه ­های ایمانی، علمی و تقوایی در این عرصه صحّه گذاشتند. ایشان قبل از رسیدن به رهبری و تشکیل دولت، بر خلاف مراجع دیگر، شهریه یکسانی به طلاب می­ دادند که بی­ سابقه بود؛ یعنی امام همه افراد را صرف نظر از مراتب علمی حوزوی، به لحاظ تقسیم سهم امام، یکسان می ­انگاشتند و بارها نسبت به زیاده­ خواهی بعضی از نزدیکان واکنش نشان دادند. ایشان حتی فرزند فاضل و عالمشان را نیز با دیگران یکسان می‌انگاشتند.

وی با بیان اینکه باید مرزی میان تعبیرهای تربیتی و هدایتی و  توصیف های هستی­ شناسانه قائل شد، تصریح کرد: همه انسان‌ها در پیشگاه خداوند یکسانند، او خالق همه است و همه مخلوق و بنده او هستند، اصل برابری انسان‌ها و اینکه تنها امتیاز فردی نسبت به فرد دیگر بر معیار و قاعده تقوا و پاکی از انحراف و خطا است. بنابراین با هر چیزی که برابری را در جامعه برهم می­زند و امتیازات پوچ و بی­ محتوایی را در جامعه حاکم می‌سازد باید مبارزه کرد. تلاش امام در تدوین قانون­ اساسی ـ که یکی از اصول خود را کرامت انسان اعلام کرده و در اصول بسیاری بر این کرامت پای فشرده است ـ جلوه­ای از توجه کرامت‌مدار امام به مردم و جامعه است.

این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: اوج این موضع­گیری، در فرمان هشت ماده­ای امام جلوه­گر شد. در اوج درگیری­های داخلی با گروه­های مسلح معارض؛ همچون منافقین و مارکسیست­ها، امام پیام مهم هشت ماده ­ای را صادر کردند. این پیام هشت ماده­ای بر حفظ کرامت انسانی انسان­ها و عدم تعرض بی­ مورد یا غیرقانونی به آنان تأکید دارد. این پیام که بازتاب گسترده­ای در قوه قضائیه و نهادهای انتظامی و نظامی داشت، توجه ویژه امام به شهروندان ـ بدون توجه به سابقه دینی و نژادی و … ـ را نشان می‌دهد، به ویژه آن که غالباً در حوزه حفظ حقوق کسانی است که به نوعی از خلاف‌ کاری‌های اخلاقی یا سیاسی و … مبرّا نبودند.