تبیین مبانی فکری و تاریخی جمهوری اسلامی ایران – جلسه اول

تبیین مبانی فکری و تاریخی جمهوری اسلامی ایران – جلسه اول

خلاصه ای از مباحث جلسه اول آقای دکتر شفیعی فر استاد دانشگاه تهران

موضوع جلسه اول : مروری بر زندگی و آثار سیاسی حضرت امام خمینی(ره)

در باب زندگی سیاسی امام خمینی(ره) سه کتاب مهم منتشر شده است. اولین کتاب و مهمترین کتاب، زندگی سیاسی امام خمینی(ره) تالیف آقای دکتر محمدحسین رجبی است که چاپ اول آن در سال 65 و در دو جلد طبع شده است. کتاب دوم حدیث بیداری به قلم آقای حمید انصاری است و کتاب سوم امام خمینی(ره)، رهبری و مساله قائم مقامی است به قلم دکتر شفیعی فر.
امام در سال 1281 ه.ش متولد شدند و جد سیزدهم امام از سال 766 ه.ق به هندوستان مراجعت کردند و جد بزرگ امام در کشمیر می زیستند. امام در چهارماه و ده روزگی پدر خود را از دست می دهند و از 15 سالگی از داشتن پدر و عمه محروم بودند. عمه ایشان از زنان شجاع بود که امام در تحت تربیت عمه خود شخصیت شان تکوین یافت. امام در نوجوانی جنگ جهانی را نیز تجربه کردند و اتفاقات مهم تاریخی در شکل گیری شخصیت امام نقش مهمی داشت. در فهم اندیشه امام خمینی(ره) روش شناسی های مختلفی وجود دارد. یکی از این روش ها روش توماس اسپریگنز در کتاب فهم نظریه های سیاسی است. اسپریگنز، کار اندیشمندان سیاسی و اجتماعی را شبیه کار پزشکان می داند. پزشکان با مشاهده علائم بالینی بحران به علت کاوی و سپس تجویز می پردازند.
بحرانها نقش مهمی در طرح نظریه های سیاسی و تکوین شخصیت افراد دارد. واقعیت های تلخ زیادی در دوران امام شخصیت ایشان را متکون کردند. یکی از نقاط عطف شکل گیری شخصیت امام تاسیس حوزه علمیه قم به دست آقای حائری است. تاسیس حوزه علمیه یک سال پس از کودتای رضاخان است. علما در آن سالها به به حوزه علمیه نجف می رفتند اما امام در قم ماندند تا از مسائل ایران دور نمانند. واقعیت دیگر، اتفاقات تلخ پس از مشروطه است. هجوم دولت های بیگانه در اشغال کشور است. در سال 1907 ایران به سه منطقه تقسیم شد تا دول اشغالگر هر یک در منطقه خود به منافع استکباری خود بپردازند. به مرور با انقلاب شوروی ایران به دست انگلیسی ها افتاد. واقعیت تلخ دیگر، دشمنی روشنفکران غرب زده با دین است. افرادی مانند کسروی، حکمی زاده، سنگلجی که تمام قد به مبارزه تئوریک با دین پرداختند. اما هر سه این اتفاقات را درک کردند.
در دوران قبل از مرجعیت امام دو گرایش در حوزه وجود داشت. گرایشی که تمایل به دخالت در سیاست از خود نشان نمیداد. زیرا تجربه تلخ اعدام شیخ فضل الله نوری و زخم های مشروطه را در پیکر داشت و تا سال 1340 رحلت آیت ا… بروجردی این گرایش غالب بود. گرایش دوم گرایش آیت الله مدرس بود. سیاست ما عین دیانت ماست. با شهادت مدرس، حائری مهمترین وظیفه علما را حفظ حوزه می دانست، زیرا حوزه با خطراتی مواجه شده بود. در این دوران حضرت امام نیز به خودسازی علمی و سیاسی خود می پرداختنند و از مسائل روز بی خبر نبودند. مدرس برای امام یک الگو بود و با مدرس ارتباطات زیادی داشتند. امام به شدت مقید به جایگاه مرجعیت بوده و ذیل گرایش آیت اللله حائری عمل می کردند. مشی امام در این دوران حفظ جایگاه مرجعیت و مبارزه سیاسی را در سطح مرجعیت می دانستند. لذا ذیل مرجعیت تمکین داشتند. امام در قم تالیفات مهمی داشتند. از جمله شرح دعای سحر که در 26 سالگی نوشتند، مصباح الهدایه در 28 سالگی به تحریر دراوردند.
اربعین حدیث، اسرار الصلوه از آثار مهم امام به شمار می آیند. امام کتاب کشف اسرار را در پاسخ به کتاب اسرار هزارساله حکمی زاده نوشت. و این کتاب را در 40 یا 50 روز می نویسند. در این کتاب، امام در چارچوب گرایش عمده حوزه در قالب مشروطه سلطنتی به دفاع از اسلام سیاسی پرداخته اند. امام در 15 اردیبهشت 1323 اولین بیانیه سیاسی خود را منتشر می کنند. ایشان تا سال 1343 علاوه بر تالیفات متعدد هفتصد شاگرد تربیت می کنند که هنوز هم در اداره کشور این افراد از ذخائر انقلابند. امام در دوران مبارزه سیاسی همواره پیشقراول بوده است. در لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی، انقلاب سفید و … همواره امام در صف اول مبارزه است. پس از تبعید نیز شاگردان و ذخائر امام مبارزه را پی گرفتند.
دهه 40 و 50 دوره اسلام سیاسی است که حاصل تلاشهای امام و شاگردان ایشان است. امام در کتاب ولایت فقیه بر خلاف کشف اسرار، نظریه ولایت فقیه را به عنوان نظریه ای جایگزین مشروطه سلطنتی ارائه می دهند. که در جلسه دوم به این بحث پرداخته خواهد شد.

جمع بندی
در دستگاه فکری امام که محصول تلاشهای نظری و عملی و رخدادهای مهم تاریخی است سه اصل مهم جلوه می کند:
اصل اول : پذیرش نظری و عملی جامعیت دین در زندگی فردی و اجتماعی
اصل دوم : اولویت اصلاح فردی و تهذیب اخلاق
اصل سوم : پذیرش ولایت فقیه در زندگی سیاسی

پایان مباحث جلسه اول