گزارش دومین نشست از سلسله نشست‌های انتخابات در جمهوری اسلامی ایران

گزارش دومین نشست از سلسله نشست‌های انتخابات در جمهوری اسلامی ایران

دومین نشست از سلسله نشست‌های انتخابات در جمهوری اسلامی ایران با موضوع جمهوری اسلامی ایران و توسعه سیاسی با تاکید بر انتخابات با سخنرانی آقای دکتر جلال درخشه استاد تمام دانشگاه امام صادق به هیئت مدیره انجمن علمی جامعه شناسی سیاسی ایران به همت مرکز فرهنگی دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی در روز سه شنبه ۲۶ اسفند ماه ۱۳۹۲ از ساعت ۱۰ صبح برگزار و حضور بیش از ۹۰ نفر از اساتید درس اندیشه ها و وصایای امام خمینی رحمت الله علیه برگزار گردید.

در این نشست دکتر جلال درخشه به سه مطلب مهم پرداختند. ابتدا به تعریف توسعه سیاسی سپس به ترجمه حقوقی انقلاب اسلامی ایران و در پایان مسئله انتخابات. در ذیل، گزارش این نشست را میخوانید.
مسئله توسعه سیاسی از مباحث مهم در جهان مدرن است و در ایران نیز در یکصد سال گذشته مورد توجه بوده است. ایران در ۱۰۰ سال گذشته با دو انقلاب تحول‌آفرین مواجه بوده است. انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی ایران و در مابین این دو انقلاب با چندین نهضت از جمله نهضت ملی شدن صنعت نفت نهضت ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و نهضت های متعدد روبرو بوده است. این امر نشان از دغدغه های سیاسی و مطالبه‌گری مردم ایران در موضوعات استقلال و آزادی های سیاسی دارد. دو انقلاب و نهضت های متعدد نشان از تفاوت کشور ایران با بسیاری از کشورهای دیگر دارد. ارتباط انقلاب با توسعه سیاسی از مسائل بسیار مهم مورد مطالعه است. تعریف سنتی توسعه سیاسی را گذار از اقتدار سنتی به اقتدار قانونی گویند. گذر از بحران هویتف مشروعیت، مشارکت، گسترش نفوذ دولت و بحران مدیریت از دیگر تعاریف توسعه سیاسی است. پرسش اصلی این است که چگونه چنین مرحله ای می تواند در جامعه محقق شود و راه وصول به توسعه سیاسی در جوامع چیست؟ تامل بر این پرسش پژوهشگران علوم سیاسی و اجتماعی را به سمت پاسخ‌های متفاوتی سوق داده است.

برخی در پاسخ مهندسی تدریجی و اصلاح و برخی دیگر مهندسی انقلابی را راه وصول به چنین توسعه ای می‌دانند. باید دانست لزوماً هرگونه تحول انقلابی به توسعه سیاسی نمی انجامد اما بین مقوله انقلابی و پیشرفت سیاسی و توسعه سیاسی رابطه وجود دارد. انقلاب ایران با توجه به ویژگی های ذاتی خود تاثیرات زیادی در بعد داخلی و خارجی به وجود آورد. در مطالعات انقلاب اسلامی ایران ضروری است به میزان گشودگی سیاسی متعاقب انقلاب اسلامی پرداخت نه به عنوان یک مسئله پژوهشی بلکه به عنوان یک مسئله کاربردی. پرسش اساسی این است که آیا انقلاب اسلامی ایران زمینه های لازم برای توسعه سیاسی را فراهم کرده است ؟ آیا حکومت جمهوری اسلامی ایران توانسته است زمینه‌ها را آماده کند و مطالبات تاریخی مردم را محقق سازد؟
در میان انواع توسعه، توسعه سیاسی به دلیل ارتباط مستقیم با قدرت سیاسی و چند لایگی، پیچیدگی های بیشتری نسبت به سایر توسعه ها دارد. دنیای غرب اولین تجربه جدید توسعه در مفهوم جدید را داشته است. از همین روی برخی توسعه را به مفهوم غربی شدن تقلیل دادند. اما مطالعات بعدی به ویژه مطالعات نحله های چپ و جهان سومی ها پس از جنگ جهانی دوم نشان می دهد که ورود برخی عناصر غیر غربی در مفهوم توسعه سیاسی در شکل های متنوع ضروری است. بررسی مفهوم توسعه سیاسی در تاریخ سیاسی غرب نشان داد توسعه مدنظر غرب بیشتر به مفهوم اجتماعی و اقتصادی بوده است . قرون ۱۸ و ۱۹ جنبه‌های اقتصادی توسعه مورد توجه قرار گرفت اما بعد از جنگ جهانی دوم همزمان با اوج گیری نهضت های استقلال طلبانه، معنای توسعه در عرصه سیاسی مورد توجه و واکاوی گسترده قرار گرفت به ویژه در فاصل سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۷۰. اما در یک جمع‌بندی اولیه توسعه سیاسی را می‌توان به مفهوم دگرگونی در دو مقوله تعریف کرد : مشروعیت سیاسی و مشارکت سیاسی. مشروعیت در تبعیت بدون هزینه شهروندان است و موضوع بسیار پیچیده‌ای است. یکی از این مکانیزم‌ها مکانیسم زور و اجبار است و نوع دیگر نوعی حکمرانی است که اعتماد بین ساختار اجتماعی و طبقه حکمران را به وجود می‌آورد. سلطه قانونی بهترین نوع سلطه است که با نظر مردم صورت می‌گیرد. حضور و مشارکت مردم در فعالیت‌های سیاسی نشانه‌ای از اعتماد آنان به حکمرانان و حکومت است . بنابراین توسعه سیاسی از این حیث گسترش مشارکت و رقابت گروه‌های اجتماعی است و این امر مستلزم تحقق لوازمی است که اجزای توسعه سیاسی را تشکیل می دهند. برخی افراد تحول در ارتباطات سیاسی ، برخی دیگر توان نهادسازی سیاسی حکومت ، دیگران تخصصی شدن ساختار ها و در تعاریف دیگری از جمله تفکیک نهادهای عمومی جامعه، مشارکت سیاسی به ویژه انتخابات، برخی دیگر تمرکز زدایی قدرت به وسیله احزاب را از ویژگی های دیگر توسعه سیاسی برمی شمارند. وجود ساز و کار حل منازعات سیاسی، کارآمدی دستگاه‌های دولتی، نهادینه شدن دولت به عنوان سازمان آشتی از دیگر ویژگیهای توسعه سیاسی است. نظریه پردازان توسعه سیاسی به رغم اختلافات نظر ویژگی های کلی و مشترکی را می پذیرند. بنابراین اصل بحث توسعه سیاسی یک بحث مبنایی و مهم در دانش سیاست است.

بحث دوم جلسه انقلاب اسلامی ایران و توسعه سیاسی است. همان طور که می دانید انقلاب اسلامی ایران تحولی بسیار بزرگ در عرصه سیاسی و اجتماعی ایران به وجود آورد. این انقلاب به مانند سایر انقلابها در برخی ویژگی ها مشترک است اما در جهان زیسته خود واجد ویژگی های خاص و منحصر به فردی است که مورد توجه سایر
پژوهشگران غربی نیز قرار گرفته است. مذهبی بودن و مردمی بودن دو ویژگی مهم انقلاب اسلامی ایران است. مذهب نقش بی‌بدیلی در ایران بازی می‌کند و اگر در ایران مذهب وجود نداشت هیچ جریان فکری نمی‌توانست چنین بسیجی را ایجاد کند. فوکو از اندیشمندان علوم اجتماعی غربی که قبل از انقلاب به ایران سفر کرد مطالعه مفصلی درباره انقلاب اسلامی ایران انجام داد. او ازعان میکند اراده جمعی مانند خدایا روح به چشم دیده نمی‌شود اما در تهران و در تمام ایران چنین اراده ای مشاهده شد و عینیت و واقعیت یافت. همکاری و همراهی مردم عامل مهم پیروزی ایران بود.
ترجمه انقلاب ایران از منظر حقوقی و شکل‌دهی چارچوب حقوقی برای مطالبات تاریخی و حقوقی مردم از ویژگیهای انقلاب اسلامی ایران است. قانون اساسی یکی از منابع اصلی و اساسی مهم و حاکم بر همه فرآیندهای حقوقی در کشور است. نظریه حاکمیت مردم به طور مطلق در هیچ جای جهان محقق نشده است اما موضوع اساسی در حقوق اساسی کشورهاست. پرسش دیگر جلسه این است که حاکمیت مردم در نظام حقوقی ایران چگونه است؟ دکترین حاکمیت الهی و دکترین حاکمیت مردم در اصل ۵۶ قانون اساسی به خوبی ترکیب شده و از شاهکارهای قانون اساسی است. بر اساس اصل ۵۶ حاکمیت مطلق را از آن خدا است و خداوند انسان را مختار و مسئول و حاکم بر سرنوشت خود می‌داند. این حق سلب شدنی نیست و فقط خدا می تواند سلب کند و نمی‌تواند در اختیار منافع افراد و گروه‌های خاصی باشد و این حق برای تک تک افراد و همه شهروندان است و به تعبیر دیگر در مفهوم اجتماعی این حق از آن ملت است. اصل ۵۶ قانون اساسی وجه ممیزه قانون اساسی ما از سایر قوانین اساسی کشورهاست. بر اساس اصل ششم قانون اساسی انتخابات یکی از سازوکارهای اعمال حاکمیت اصل ۵۶ است. امام در همه پرسی سوم که در تاریخ ۴ اردیبهشت ۱۳۶۸ صورت گرفت پیش بینی لازم را برای تغییر در قانون اساسی را فراهم ساخت. این در حالی بود که قبل از آن برای تغییر در قانون اساسی اصلی وجود نداشت. بنابراین اصل ۱۷۷ قانون اساسی به قانون اضافه شد. در بسیاری از انقلاب ها مدت های زیادی می گذرد تا قانون اساسی نوشته شود اما انقلاب اسلامی ایران به سرعت فرآیند حقوقی شدن را به همت و ابتکار امام در پی گرفت.
امام سنت بسیار صحیح و حسنه ای در پیش گرفت و آن سنت عمل در چارچوب قانون اساسی و اتکا به رای مردم برای اداره کشور بود. این سنت بسیار ضروری است و باید تقویت شود و تداوم یابد. این جلسه با ذکر صلوات بر محمد و آل محمد به پایان رسید.