آداب زیارت امیرالمومنین(ع) در سیره رفتاری امام خمینی(ره)

آداب زیارت امیرالمومنین(ع) در سیره رفتاری امام خمینی(ره)

آداب زیارت امیرالمومنین(ع) در سیره رفتاری امام خمینی/ برنامه‌های عبادی امام در حرم حضرت علی(ع)/ نحوه ملاقات زائران ایرانى با امام در حرم امیرالمومنین

(برگرفته از وب سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی)

امام خمینی در دوران حضور در نجف تقید خاصی در زیارت مرقد مطهر حضرت علی(ع) داشتند به طوری که به طور مداوم و در ساعات مشخصی برای زیارت راهی حرم شده و در آنجا مشغول عبادت می‌شدند. روایت‌ها و خاطرات، گوشه‌ای از آداب زیارت امیرالمومنین(ع) در سیره رفتاری امام خمینی را منعکس می‌کند.

تقید به زیارتِ مداوم امیرالمومنین(ع)

حجت‌الاسلام حسن روحانی در بخشی از کتاب خاطرات خود که توسط مرکز اسناد انقلاب اسلامی منتشر شده است، درباره برنامه‌های‌‌ عبادی‌امام خمینی در حرم حضرت علی(ع) می‌گوید: «برنامه‌ امام‌ به‌ گونه‌ای‌ تنظیم‌ شده‌ بود که‌ ایشان‌ رأس‌ ساعت‌ 3 وارد حرم‌ می‌شدند و معمولاً پس‌ از تشرّف‌ به‌ حرم‌، بر مزار شیخ‌ انصاری‌ هم‌ فاتحه‌ای‌ می‌خواند. امام‌ به‌ شیخ‌ انصاری‌ خیلی‌ اعتقاد داشت‌ و از وی‌ در درس‌ خود با عنوان‌ «شیخنا الاعظم»‌ یاد می‌کرد و به‌ او احترام‌ می‌گذاشت‌. حضرت‌ امام‌ در حرم‌، رو به‌ قبله‌ می‌ایستاد و با دست‌، پنجره‌‌ ضریح‌ را می‌گرفت‌ و زیارت‌ امین‌الله را از حفظ‌ می‌خواند. پس‌ از خواندن‌ این‌ زیارت‌ به‌ کنار دیوار می‌رفت‌ و همان‌جا می‌نشست‌ و زیارت‌ جامعه‌‌ کبیره‌ را می‌خواند. آنگاه‌ پس‌ از خواندن‌ دو رکعت‌ نماز، رهسپار منزل‌ می‌شد. این‌ برنامه‌ هر شب‌ به‌ طور دقیق‌ و منظم‌ اجرا می‌شد.

ما نیز که‌ شب‌ها به‌ حرم‌ می‌رفتیم‌، امام‌ را می‌دیدیم‌ که‌ مشغول‌ خواندن‌ زیارت‌ است‌. دوستانی‌ که‌ در نجف‌ ساکن‌ بودند، می‌گفتند: امام‌ همیشه‌ رأس‌ ساعت‌ 3 وارد حرم‌ می‌شود و برنامه‌‌ عبادی‌ خود را انجام‌ می‌دهد. جالب‌ آنکه‌ رفتن‌ امام‌ به‌ حرم‌ هیچ‌گاه‌ ترک‌ نمی‌شد. این‌ نظم‌ دقیق‌ در عبادت‌ و تداوم‌ آن‌، کار آسانی‌ نیست‌ که‌ هر کس‌ بتواند مقید باشد، اما امام‌ در همه‌ کارها بسیار دقیق‌ و منظم‌ بود و همه‌‌ کارها را با نظم‌ و ترتیب‌ خاصی‌ انجام‌ می‌داد.»

حجت‌الاسلام محمدجواد کشمیری هم درباره توجه ویژه امام خمینی به زیارت حضرت علی(ع) می‌گوید: «تشرف شبانه حضرت امام به حرم حضرت امیر(ع) نشان از خصوصیات دیگری از آن بزرگوار میداد که همانا روحیه معنوی و توجه وافر به اهل بیت، به ویژه امیرمومنان(ع) بود. این ویژگی حضرت امام برای کسانی که به خوبی با ایشان آشنا نبودند و بیشتر چهره سیاسی انقلابی امام را دیده بودند تعجب برانگیز بود؛ چون انتظار نداشتند شخصیتی که با یک دیکتاتور در افتاده و داعیه مبارزه با آمریکا و اسراییل دارد، ابعاد معنوی و روحانی‌اش هم این قدر قوی باشد و هر شب وقت خاصی را وقف زیارت حرم مطهر حضرت علی بنماید. زیرا به طور طبیعی افرادی که جنبه سیاسی مبارزاتی قوی‌ای داشتند، ابعاد دینی و معنوی شان تزلزل میکرد، ولی امام این قاعده را در هم شکسته و در عرصه‌های علم و اخلاق و سیاست و معنویت و ادب و اخلاص، مجمع اضداد شده بود و همین ویژگی‌ها بود که طلاب و فضلا و حتی بعضی از مخالفان ایشان را مجذوب و شیفته خود میکرد…»[1]

ملاقات زائران ایرانى با امام در نجف

نظم امام در تشرف به حرم حضرت امیرالمومنین(ع) کار زوار ایرانی را برای ملاقات با ایشان آسان می‌کرد. به طوری که زوار می‌توانستند در ساعات معینی ایشان را در حرم ملاقات کنند. چنانکه مرحوم حجت‌الاسلام والمسلمین سمامی می‌گوید: «…زائرانى که به زیارت حرم حضرت امام على(ع) مشرف مى‌شدند، از ساعت ورود و خروج امام به حرم آگاه بودند. بنابراین چون مى‌دانستند که امام در ساعت‌هاى مشخصى به حرم مشرف مى‌شود، به صحن و حرم مى‌آمدند تا امام را زیارت کنند…»

حجت‌الاسلام والمسلمین شیخ عبدالحمید بنابی که یک‌بار به همین شیوه موفق به دیدار امام خمینی شده بود در این رابطه می‌گوید: «…بنده که هرازگاهی موفق میشدم به زیارت عتبات عالیات مشرف شوم در حرم مطهر امیرالمومنین(ع) شب‌ها منتظر میماندم تا امام خمینی به زیارت بیایند…. در آنجا ایشان را میدیدم. امام هر شب به زیارت جدشان میآمدند، وقتی مشرف میشدند من خیلی عادی بدون توجه به جاسوسان با ایشان سلام احوالپرسی میکردم، ایشان هم اظهار لطف میفرمود. گاهی هم میایستادم و از دور ساعتی به امام تماشا میکردم. امام زیارت میکرد و زیارت جامعه میخواند و حالت معنوی بسیار جذابی داشت.»[2]

حجت‌الاسلام کشمیری هم درباره برنامه منظم امام در زیارت امیرالمومنین(ع) می‌گوید: «مقید و منظم بودن حضرت امام در نجف هم زبانزد طلاب و فضلا و افرادی بود که ایشان را میشناختند. همه آنها میدانستند که معظم له چه ساعتی از اندرونی به بیرون میآید و چه موقعی با مراجعه کنندگان ملاقات میکند و چه ساعتی به حرم مطهر مشرف میشود.»

زمزمه زیارت جامعه کبیره در پایین پای حضرت علی(ع)

آیت‌الله علی آل‌اسحاق درباره آداب زیارت امیرالمومنین(ع) توسط امام خمینی می‌گوید: «ایشان در حرم با کسى صحبت نمى‌کردند، حتى من چند بار کار ضرورى داشتم، فرمودند: «وقتى رفتیم بیرون بگویید.» ایشان ابتدا، دو رکعت نماز به جا مى‌آوردند. سپس در پایین یا پشت سر، زیارت جامعه مى‌خواندند. من یکى دوبار از نزدیک دیدم که امام زیارت جامعه را خیلى متواضعانه و مؤدبانه مى‌خواندند. دست‌هایشان را بالا مى‌گرفتند، تکان نمى‌خوردند تا وقتى که زیارت‌نامه تمام شود. هیچ وقت ندیدم که ایشان در بالاى سر یا روبه‌روى مقبره‌ امیرالمؤمنین(ع) بایستند. حتى در بعضى زیارت‌ها مثل زیارت الغدیر که باید پشت به قبله، در مقابل حضرت ایستاد، ایشان همان پشت سر مى‌ایستادند. بالاخره احساس کردم چیزى هست، از ایشان پرسیدم که شما نماز مستحبى را در بالا یا روبه‌رو نمى‌خوانید؟ فرمودند: «فردى مثل من لیاقت این را ندارم که در بالاى سر حضرت بروم.» این قضیه باعث شد که شعر شهریار که مى‌گوید: «به على شناختم من به خدا قسم خدا را» در ذهنم تداعى شد. من نیز امیرالمؤمنین(ع) را با برخورد و رفتار امام شناختم و با تعبیر ایشان فهمیدم که امیرالمؤمنین(ع) چه مقامى دارد.»[3]

آیت‌الله طاهری خرم‌آبادی نیز در این رابطه می‌گوید: «هنگام اقامت در نجف، وقتی امام وارد حرم میشدند در پیش روی مبارک حضرت امیرالمومنین میایستادند و زیارت امین‌الله را از حفظ میخواندند. در این اواخر دست ایشان کمی لرزش پیدا کرده بود و ایشان یکی از دست‌ها را زیر دست دیگر میگذاشتند تا زیاد تکان نخورد. بعد از زیارت امین‌الله، از پایین پای حضرت بر میگشتند و به پشت سر حضرت میرفتند و نماز می‌خواندند. امام هیچ گاه از بالای سر حضرت نمیرفتند؛ علت اینکه امام از بالای سر عبور نمیکرد به خاطر احترام به حضرت بود که میخواست از پایین پا عبور کند نه از بالا سر… بعد از نماز زیارت جامعه میخواندند چون نمیتوانستند ایستاده بخوانند، مینشستند و زیارت جامعه را میخواندند. هر شب هم زیارت جامعه را میخواندند و این گونه نبود که یک شب بخوانند، یک شب نخوانند. این برنامه همیشگی و هر شب امام بود، برنامه علمای دیگر که به حرم میآمدند اینگونه نبود.»[4]

مراعات حال زوار در هنگام زیارت

به گفته آیت‌الله آل‌اسحاق: «روزى از در حرم [حضرت علی(ع)] که وارد شدم، دیدم امام تشریف مى‌آورند. چون ایشان حاضر نبودند که ما همراه‌شان برویم، ما از طرف دیگرى به حرم رفته سلام و زیارت کردیم. وقتى از زیارت برمى‌گشتیم، دیدیم امام هنوز به خود حرم نرسیده‌اند چون زن‌ها در ایام عید در رواق‌ها مى‌نشستند و مجال نبود که امام عبور کنند، امام همین طور ایستاده بودند تا جایى پیدا شود و پایشان را بگذارند. من با عجله رفتم و گفتم: یوما گوما سید. آن شخص بلند شد و چون گفتم سید دارد مى‌آید و جمال امام را دید، صلوات فرستاد و کنار رفت. امام فرمودند: «این کار را نکن» گفتم: «آقا گوما یعنى برخیز.» امام دوباره با دست اشاره کردند که این کار را نکن. گفتم: «آقا» گفتند: «مى‌رسیم» و حاضر نشدند که آن افراد را از جلو پایشان بلند کنیم تا به حرم بروند.»


پی‌نوشت‌ها:
 
-1 خاطرات حجت الاسلام محمد جواد کشمیری، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، صص131-132
 

-2 خاطرات حجت الاسلام و المسلمین شیخ عبدالحمید بنابی صص129-130

-3 خاطرات آیت‌الله علی آل اسحاق، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص 113

-4 خاطرات آیت‌الله طاهری خرم آبادی، ج 2، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، صص48-47